Kripto Paralar Kütüphanesi
Blokzincirden cüzdan güvenliğine: kripto varlıkların nasıl çalıştığı, nasıl alınıp saklandığı ve nelere dikkat edileceği. 38 konu, 4 raf, üç seviye.
Kriptoya Giriş
Kripto para, Bitcoin, blokzincir ve temel kavramlar
- Kripto para nedir? — Kripto para, bir merkez bankasına bağlı olmadan, blokzincir adı verilen dağıtık bir kayıt sistemi üzerinde çalışan dijital varlıktır.
- Bitcoin nedir? — Bitcoin, 2009’da kullanılmaya başlanan, merkezi bir otoritesi olmayan ve toplam arzı 21 milyon adetle sınırlı ilk kripto paradır.
- Blokzincir (blockchain) nedir? — Blokzincir, işlemlerin bloklar hâlinde birbirine zincirlenerek kaydedildiği ve tek bir merkez yerine binlerce bilgisayarda aynı anda tutulan ortak bir kayıt defteridir.
- Altcoin nedir? — Altcoin, Bitcoin dışındaki bütün kripto paralara verilen genel addır; binlercesi vardır ve amaçları, teknolojileri ve riskleri birbirinden çok farklıdır.
- Coin ve token arasındaki fark nedir? — Coin kendi blokzincirine sahip bir ağın yerel parasıdır; token ise başka bir blokzincirin üzerinde akıllı sözleşmeyle oluşturulmuş varlıktır.
- Memecoin nedir? — Memecoin, bir internet esprisinden ya da popüler bir figürden doğan, arkasında bir ürün ya da gelir bulunmayan ve değeri tamamen ilgiye dayanan kripto paradır.
- Kripto para nasıl alınır? Adım adım — Kripto para almak için yetkili bir kripto varlık platformunda hesap açılır, kimlik doğrulanır, hesaba para yatırılır ve alım emri verilir.
- Kripto piyasası neden 7/24 açık ve neden bu kadar oynak? — Kripto piyasası merkezî bir borsaya bağlı olmadığı için hiç kapanmaz; devre kesici ve fiyat sınırı bulunmadığı, likidite sınırlı olduğu için fiyatlar pay piyasalarına göre çok daha sert hareket eder.
- Stablecoin nedir? — Stablecoin, değeri bir para birimine (çoğunlukla dolara) sabitlenmeye çalışılan kripto varlıktır.
- Kriptoda piyasa değeri ve arz: fiyat neden yanıltır? — Bir kripto paranın büyüklüğünü birim fiyatı değil piyasa değeri gösterir; piyasa değeri de dolaşımdaki arz ile fiyatın çarpımıdır.
- Bitcoin halving (yarılanma) nedir? — Halving, Bitcoin madencilerine her blok için verilen ödülün yaklaşık dört yılda bir yarıya inmesidir; yeni Bitcoin üretim hızını düşürür ve toplam arzı 21 milyonla sınırlar.
Ağlar ve Teknoloji
Madencilik, staking, ücretler, DeFi ve NFT
- Ethereum ve akıllı sözleşmeler — Ethereum, üzerinde kendiliğinden çalışan programların (akıllı sözleşmelerin) yazılabildiği blokzincir ağıdır; para birimi Ether’dir.
- Kripto madenciliği nedir? İş kanıtı (proof of work) — Madencilik, bilgisayarların yoğun işlem gücü harcayarak yeni blok üretmek için yarıştığı ve kazananın ödül aldığı düzendir; Bitcoin ağının güvenliği buna dayanır.
- Staking nedir? Hisse kanıtı (proof of stake) — Staking, elindeki kripto parayı ağın güvenliği için kilitleyip karşılığında ödül almaktır; iş kanıtındaki işlem gücünün yerini kilitlenen para alır.
- Gas ücreti nedir? İşlem ücretleri neden değişir? — Gas ücreti, bir blokzincirde işlem yaptırmak için ağa ödenen ücrettir; ağ ne kadar yoğunsa ücret o kadar yükselir.
- DeFi (merkeziyetsiz finans) nedir? — DeFi, borç verme, takas ve getiri elde etme gibi finansal işlemlerin banka ya da aracı kurum olmadan, blokzincir üzerindeki akıllı sözleşmelerle yapılmasıdır.
- NFT nedir? — NFT, blokzincirde kayıtlı ve bir benzeri daha olmayan dijital sertifikadır; bir görselin, oyun içi eşyanın ya da biletin kime ait olduğunu gösterir.
- Airdrop nedir? — Airdrop, bir projenin jetonlarını belirli koşulları sağlayan cüzdanlara ücretsiz dağıtmasıdır; amaç çoğunlukla ilk kullanıcıları ödüllendirmek ve jetonu yaymaktır.
- Katman 2 (Layer 2) nedir? — Katman 2, işlemleri ana blokzincirin dışında toplu hâlde işleyip sonucu ana zincire kaydeden ağlardır; işlemleri hızlandırır ve ücretleri düşürür.
- DEX nedir? Merkeziyetsiz borsa nasıl çalışır? — DEX, alıcı ile satıcıyı emir defteriyle eşleştirmek yerine, havuzlarda duran varlıkları bir formüle göre fiyatlayarak takas yaptıran merkeziyetsiz borsadır.
- Likidite havuzu ve geçici kayıp nedir? — Likidite havuzuna iki varlığı birlikte koyan kişi takas ücretlerinden pay alır; ama varlıkların fiyatı birbirine göre değişirse, onları yalnızca elde tutmaya kıyasla daha az değere sahip olur.
- Tokenomics nedir? Bir jetonun ekonomisi nasıl okunur? — Tokenomics, bir kripto paranın arzının nasıl üretildiğini, kimlere dağıtıldığını, ne zaman piyasaya gireceğini ve ne işe yaradığını anlatan kurallar bütünüdür.
Borsa ve İşlem
Platformlar, spot ve vadeli işlem, ücretler
- Kripto borsası nedir, nasıl çalışır? — Kripto borsası, kripto varlıkların alınıp satıldığı platformdur; merkezî borsalarda emirleri ve müşteri varlıklarını platformun kendisi tutar.
- Kriptoda spot ve vadeli işlem arasındaki fark — Spot işlemde kripto varlığın kendisini alırsın ve sana ait olur; vadeli işlemde ise varlığı almadan fiyatının yönü üzerine sözleşme yaparsın.
- Kripto işlem ücretleri: maker ve taker nedir? — Kripto borsalarında emir defterine likidite ekleyen emirden (maker) genellikle daha düşük, defterdeki emri hemen karşılayan emirden (taker) daha yüksek ücret alınır.
- Bitcoin ETF nedir? — Bitcoin ETF, elinde gerçek Bitcoin tutan ve payları borsada normal bir pay gibi alınıp satılan fondur; cüzdan ve özel anahtarla uğraşmadan Bitcoin fiyatına yatırım yapmayı sağlar.
- Bitcoin dominansı nedir? — Bitcoin dominansı, Bitcoin’in piyasa değerinin bütün kripto paraların toplam piyasa değerine oranıdır; paranın Bitcoin’e mi yoksa altcoinlere mi yöneldiğini gösterir.
- Kriptoda kaldıraç ve likidasyon nedir? — Kaldıraç, yatırdığın teminatın katı büyüklüğünde pozisyon açmaktır; likidasyon ise zarar teminatı tüketmeye yaklaştığında platformun pozisyonu zorla kapatmasıdır.
- Fonlama oranı (funding rate) nedir? — Fonlama oranı, sürekli vadeli sözleşmelerde uzun ve kısa pozisyon sahiplerinin belirli aralıklarla birbirine ödediği tutardır; sözleşme fiyatını spot fiyata yakın tutar.
Güvenlik ve Kurallar
Cüzdan, dolandırıcılıktan korunma ve düzenleme
- Özel anahtar ve kurtarma kelimeleri (seed phrase) nedir? — Özel anahtar, bir cüzdandaki kripto varlıkları harcama yetkisi veren gizli sayıdır; kurtarma kelimeleri ise bu anahtarı yeniden üretmeye yarayan 12 ya da 24 kelimelik yedektir.
- Kripto dolandırıcılık türleri ve korunma yolları — Kripto dolandırıcılıklarının çoğu birkaç kalıba uyar: sahte yatırım platformu, garantili getiri vaadi, sahte destek görevlisi, kimlik avı sitesi ve duygusal yakınlık kurup para isteyen kişiler.
- Kripto hesabı nasıl korunur? İki aşamalı doğrulama — Kripto hesabını korumanın temeli, her platform için ayrı ve güçlü bir şifre kullanmak ve girişte şifreye ek ikinci bir doğrulama adımı açmaktır.
- Kripto cüzdan ve saklama — Kripto varlıklar özel anahtarla kontrol edilir; anahtarı kimin tuttuğu, varlığın gerçekte kimin elinde olduğunu belirler.
- Soğuk cüzdan ve sıcak cüzdan arasındaki fark — Sıcak cüzdan internete bağlı bir uygulamadır ve kullanımı kolaydır; soğuk cüzdan özel anahtarı internete hiç bağlanmayan bir cihazda saklar ve çok daha güvenlidir.
- Rug pull nedir? — Rug pull, bir kripto projesinin geliştiricilerinin yatırımcıdan para topladıktan sonra havuzdaki parayı çekip ortadan kaybolması ve jetonu değersiz bırakmasıdır.
- Türkiye’de kripto para yasal mı? Düzenleme nasıl? — Türkiye’de kripto varlık almak, satmak ve elde tutmak yasaldır; kripto varlıklarla ödeme yapmak yasaktır ve bu alanda hizmet veren platformlar SPK’nın düzenleme ve denetimine tabidir.
- Kripto para kazancından vergi alınır mı? — Kripto varlık kazançlarının vergilendirilmesi ülkeden ülkeye değişir ve Türkiye’de bu alandaki kurallar gelişmektedir; güncel durum için resmî kaynaklara bakmak gerekir.
- KYC ve AML nedir? Borsalar neden kimlik ister? — KYC müşterinin kimliğinin doğrulanması, AML ise suç gelirlerinin aklanmasının önlenmesi demektir; finans kuruluşları gibi kripto platformları da bu kurallara uymakla yükümlüdür.
Diğer kütüphaneler
- Borsa İstanbul Kütüphanesi — Türkiye’de hisse almak isteyen için: borsanın işleyişi, emirler, temettü ve sermaye artırımları, fonlar.
- ABD Borsaları Kütüphanesi — NYSE ve Nasdaq’ta işlem: seans saatleri, endeksler, emirler, şirket raporları ve Türkiye’den yatırımın ayrıntıları.
- Yatırımın Temelleri Kütüphanesi — Her piyasada geçerli bilgiler: şirket ve grafik okuma, yatırım araçları, ekonomi, strateji ve risk.
Bu kütüphane nasıl hazırlanıyor?
Konular Sanal Portföy tarafından özgün olarak, hiç bilmeyen birinin anlayacağı dille yazılır. Her konunun sonunda bilgiyi doğrulayabileceğin birincil kaynaklar yer alır: düzenleyici kurumlar, borsalar, vergi idareleri ve kripto projelerinin kendi teknik belgeleri. Sık değişen rakamlar bilerek yazılmaz; güncel hâli için kaynağa yönlendirilir. İçerik yatırım tavsiyesi değildir. Son gözden geçirme: .